Một Tư Duy Hoàn Toàn Mới
PHẢI CHĂNG ĐÃ ĐẾN THỜI CỦA NÃO PHẢI?
LỜI TỰA
PHẦN I. THỜI ĐẠI NHẬN THỨC
1. SỰ TRỖI DẬY CỦA BÁN CẦU NÃO PHẢI
2. SỰ DƯ THỪA, CHÂU Á VÀ TỰ ĐỘNG HÓA
3. NHẬN THỨC TỐT CẢM THỤ CAO
PHẦN II. SÁU GIÁC QUAN
GIỚI THIỆU VỀ SÁU GIÁC QUAN
4. THIẾT KẾ
5. KỂ CHUYỆN
6. HÒA HỢP
7. ĐỒNG CẢM
8. GIẢI TRÍ
9. TÌM KIẾM Ý NGHĨA
LỜI KẾT
NHỮNG LỜI KHEN TẶNG
MỘT TƯ DUY HOÀN TOÀN MỚI

DANIEL H. PINK
MỘT TƯ DUY
HOÀN TOÀN MỚI

PHẢI CHĂNG ĐÃ ĐẾN THỜI CỦA NÃO PHẢI?

Theo các kết quả nghiên cứu, bán cầu não trái điều khiển nửa
thân người bên phải, bán cầu não phải thì ngược lại. Bán cầu
não trái có vai trò chính chỉ huy các kỹ năng nói, viết, tính
toán, tư duy và phán đoán; còn bán cầu não phải đóng vai trò
chủ đạo quyết định sự khéo léo, óc thẩm mỹ, khả năng cảm
thụ âm nhạc, tình cảm, lòng say mê… Như vậy, mỗi bán cầu
não đảm trách những nhiệm vụ cụ thể, riêng biệt và, khi được
phát triển, sẽ đem lại những bộ kỹ năng hoàn toàn khác nhau.
Tuy nhiên, bán cầu não trái thường phát triển hơn bán cầu
não phải, điều này giải thích lý do đa số nhân loại thuận tay
phải. Và cho đến gần đây, chúng ta thường quá chú trọng đến
các hoạt động và kỹ năng của não trái mà quên mất vai trò và
khả năng của não phải: các hệ thống giảng dạy của chúng ta
đều tuân theo các tiến trình, bài giảng cụ thể vì cách thức này
giúp kiến thức dễ được tiếp thu nhất, khi não trái xử lý các
thông tin logic. Trong khi đó, có rất ít các khóa học theo đuổi
những suy nghĩ của não phải, ngoại trừ một số ngành nghệ
thuật.
Nhưng với tác phẩm được coi là bước ngoặt và quan
trọng không chỉ trong lĩnh vực xã hội, giáo dục mà còn với
giới kinh doanh, Daniel H. Pink cho rằng chúng ta đang
chuyển từ nền kinh tế-xã hội được xây dựng dựa trên khả năng
tư duy logic, tuyến tính, máy móc của Thời đại Thông tin sang
nền kinh tế-xã hội của Thời đại Nhận thức được xây dựng dựa
trên óc sáng tạo, sự đồng cảm và những khả năng phát triển
nội tại lớn lao. Một tư duy hoàn toàn mới là cuốn sách dành
cho tất cả những ai mong muốn tồn tại và thành đạt trong thế
giới hiện đại, từ những người gặp khó khăn trong công việc
hay không hài lòng với cuộc sống, những doanh nhân và nhà
lãnh đạo doanh nghiệp sẵn sàng tiến lên với làn sóng mới,
những bậc cha mẹ muốn tạo lập tương lai tươi sáng cho con
cái, cho tới vô số những người chặt chẽ trong tư duy, khéo léo

trong kỹ năng, nhưng đồng thời cũng tinh tế trong cảm xúc –
điều thường bị bỏ qua hay xem nhẹ trong Thời đại Thông tin.
Pink nhấn mạnh: “Kỷ nguyên mà não trái thắng thế và
Thời đại thông tin do nó phát sinh ra đang dần được thay thế
bởi một thế giới mới mà tại đó các phẩm chất của não phải
như sáng tạo, trực giác, sẽ nổi trội hơn.” Ông cho rằng thế giới
cần theo đuổi triết lý suy nghĩ mới về “một nền kinh tế sáng
tạo”. Tuy nhiên, không có công việc nào trên Trái Đất này chỉ
dùng đến tư duy của một nửa bộ não. Cũng như vai trò của
chân trái và chân phải khi người ta đi bộ, cả hai phần của não
bộ con người đều rất cần thiết để có một cuộc sống lành mạnh.
Một tư duy hoàn toàn mới là một cái nhìn mới mẻ về
công việc, cuộc sống cũng như tương lai của mỗi người.
Thông qua các thí nghiệm và những trải nghiệm thực tế,
Daniel H. Pink đưa ra cho người đọc những chỉ dẫn cụ thể để
phát huy tối đa khả năng to lớn của bán cầu não phải − khả
năng đồng cảm.
Tiếp theo các cuốn sách của Daniel Goleman về trí tuệ
xúc cảm và trí tuệ xã hội, chúng tôi lựa chọn dịch và xuất bản
cuốn sách rất quan trọng này của Daniel H. Pink. Cuốn sách
được thực hiện trong chương trình sự hợp tác Công ty Sách
Alpha với Trung tâm hợp tác Trí tuệ Việt Nam và Công ty Cổ
phần Phát triển Nhân trí Việt Nam
Xin trân trọng giới thiệu với độc giả.
Tháng 8/2008
***

LỜI TỰA

Nhiều thập kỷ qua là khoảng thời gian thống trị của một mẫu
người nhất định với một kiểu tư duy nhất định – những lập
trình viên máy tính tạo nên các dòng mã, những luật sư soạn
thảo các hợp đồng hay những MBA (thạc sĩ quản trị kinh
doanh) tính toán các con số. Nhưng chiếc chìa khóa mở ra
từng lĩnh vực đang dần được chuyển giao. Tương lai thuộc về
một lớp người hoàn toàn khác với kiểu tư duy cũng hoàn toàn
khác biệt – những người biết sáng tạo, biết sẻ chia, có khả
năng nhận định những hình mẫu chung và đưa ra những quyết
định tối ưu. Họ – những nghệ sĩ, nhà phát minh, nhà thiết kế,
người kể chuyện, nhà hoạt động xã hội, nhà tâm lý học hay
nhà hoạch định chiến lược – sẽ là những người gặt hái được
nhiều phần thưởng lớn lao từ xã hội và góp phần mang lại
những niềm vui tột bậc.
Cuốn sách này miêu tả một chấn động – dù nó vẫn chưa
được khám phá – làm thế giới ngày nay thay đổi rất nhiều.
Chúng ta đang chuyển từ một nền kinh tế-xã hội được xây
dựng dựa trên khả năng tư duy logic, tuyến tính, máy móc của
Thời đại Thông tin sang một nền kinh tế-xã hội được xây dựng
dựa trên khả năng sáng tạo, đồng cảm và những khả năng lớn
lao về sự phát triển nội tại, chính là Thời đại Nhận thức. Một
tư duy hoàn toàn mới là cuốn sách dành cho tất cả những ai
mong muốn tồn tại và thành đạt trong thế giới này, từ những
người gặp khó khăn trong công việc hay không hài lòng với
cuộc sống, những doanh nhân và nhà lãnh đạo doanh nghiệp
sẵn sàng tiến lên với làn sóng mới, những bậc cha mẹ muốn
tạo lập tương lai tươi sáng cho con cái, cho tới vô số những
người sắc sảo trong cảm xúc và khéo léo trong sáng tạo với
những khả năng đặc biệt mà trong Thời đại Thông tin thường
bị bỏ qua và bị đánh giá thấp.
Trong cuốn sách này, bạn sẽ biết đến sáu năng lực bẩm
sinh của con người mà tôi gọi là “sáu giác quan” – chúng ngày
càng ảnh hưởng lớn đến thành công trong nghề nghiệp cũng

như sự thỏa mãn những nhu cầu cá nhân của con người. Thiết
kế – Kể chuyện – Hòa hợp – Đồng cảm – Giải trí – Tìm kiếm
ý nghĩa, đây là những khả năng cơ bản của con người mà ai
cũng có thể có được và tôi sẽ giúp bạn đạt được điều đó.
Để có một sự thay đổi lớn như vậy rất phức tạp, nhưng
chủ đề của cuốn sách này lại hết sức đơn giản. Trong gần một
thế kỷ qua, xã hội phương Tây nói chung và xã hội Mỹ nói
riêng đã bị thống trị bởi một lối tư duy và cách tiếp cận cuộc
sống theo xu hướng thu hẹp bề rộng và phân tích theo chiều
sâu. Đó là thời đại của những “công nhân tri thức”, những
chuyên gia xử lý thông tin và thao tác kỹ thuật lành nghề. Tuy
nhiên, thời đại đó đang thay đổi. Nhờ sự sắp xếp của một số
lực lượng sản xuất – sự phong phú nguyên liệu đang dần đáp
ứng được những khao khát của con người, quá trình toàn cầu
hóa đang đưa nhiều công việc ra nước ngoài và những máy
móc công nghệ cao đã thay thế hoàn toàn một số công việc
chân tay – chúng ta đang dần tiến vào một thời đại mới. Theo
tôi, đó là thời đại trỗi dậy của một lối tư duy và cách tiếp cận
cuộc sống khác – lối tư duy coi trọng khả năng “nhận thức tốt”
và “cảm thụ cao”. “Nhận thức tốt” chính là khả năng khám
phá những cơ hội và hình mẫu mới, sáng tạo vẻ đẹp tâm hồn
và nghệ thuật, viết nên những câu chuyện đầy lôi cuốn và kết
hợp những ý tưởng riêng rẽ thành những điều mới lạ. “Cảm
thụ cao” là khả năng cảm thông với người khác, hiểu được
biểu hiện tinh tế trong từng hành động của con người, tìm
kiếm niềm vui từ chính bản thân và lan tỏa niềm vui đó tới
nhiều người khác, vượt ra khỏi những công việc thường ngày
để theo đuổi mục đích và ý nghĩa cuộc sống.
Khi điều đó xảy ra, có một thứ có thể diễn tả hết được
những thay đổi mà tôi đang miêu tả – và nó nằm ngay trong
đầu bạn. Não bộ của chúng ta được chia thành hai bán cầu.
Bán cầu não trái hoạt động nghiêng về suy luận tuyến tính,
phân tích và logic. Trong khi đó, tính chất của bán cầu não
phải là phi tuyến, tổng quan và cảm tính. Những sự khác biệt
này thường khiến chúng ta ngạc nhiên. Và tất nhiên, chúng ta
phải tận dụng khả năng của cả hai bán cầu não để giải quyết từ

những việc đơn giản nhất. Nhưng chính cấu tạo khác biệt của
hai bán cầu não đã gợi lên một phép ẩn dụ tuyệt vời, giúp
chúng ta thấu hiểu hiện tại và định hướng tương lai của chính
mình. Ngày nay, những kỹ năng quan trọng của thời đại trước
– các khả năng của bán cầu não trái mang lại sức mạnh cho
Thời đại Thông tin – vẫn cần thiết nhưng không đủ. Và các
khả năng mà một thời chúng ta không chú ý đến hay coi là phù
phiếm – khả năng phát minh, đồng cảm, tạo niềm vui và ý
nghĩa cuộc sống của bán cầu não phải – sẽ ngày càng đóng vai
trò quyết định tới thành công. Ngày nay, với mỗi cá nhân, gia
đình và tổ chức, thành công trong nghề nghiệp và việc đáp ứng
nhu cầu cá nhân cần một tư duy hoàn toàn mới.
Tôi xin giới thiệu sơ qua về bố cục của cuốn sách này.
Không có gì ngạc nhiên khi tự bản thân Một tư duy hoàn toàn
mới đã chứa đựng nhận thức tốt và cảm thụ cao. Phần I – Thời
đại Nhận thức – giới thiệu những ý tưởng sinh động và hấp
dẫn. Chương 1 của phần này khái quát các điểm khác biệt cơ
bản giữa bán cầu não phải và bán cầu não trái, đồng thời giải
thích tại sao cấu tạo bộ não lại có thể giúp chúng ta đoán định
được tương lai của mình. Ở Chương 2, tôi đưa ra những tình
huống thiết thực, cụ thể, được trình bày nhằm lôi cuốn những
độc giả thiên về bán cầu não trái, giải thích lý do tại sao ba lực
lượng kinh tế và xã hội lớn – sự dư thừa, châu Á và tự động
hóa – lại đang đưa chúng ta đến Thời đại Nhận thức. Chương
3 giải thích về khả năng nhận thức tốt và cảm thụ cao, đồng
thời minh họa tại sao những ai làm chủ được những khả năng
này lại dễ dàng thành công tron g cuộc sống hiện đại.
Phần II – Sáu giác quan – đề cập đến khả năng cảm thụ
cao. Phần này bao gồm sáu khả năng cần thiết để thành công
trong cuộc sống: Thiết kế - Kể chuyện - Hòa hợp - Đồng cảm Giải trí - Tìm kiếm ý nghĩa. Tôi dành riêng cho mỗi loại giác
quan một chương miêu tả giác quan đó được áp dụng như thế
nào trong công việc cũng như trong cuộc sống hàng ngày. Sau
đó, cuối mỗi chương, là phần Danh mục được viết chữ đậm,
trình bày trong những trang riêng biệt – một bộ sưu tập các
công cụ, bài tập và phần đọc mở rộng thu thập từ các nghiên

cứu và những chuyến đi của tôi. Nó có thể giúp bạn phát hiện
cũng như trau dồi thêm các giác quan đó.
Trong chín chương của cuốn sách này, tôi sẽ đề cập đến
rất nhiều vấn đề. Chúng ta sẽ đến thăm câu lạc bộ những
người thích cười ở Bombay, một trường trung học chuyên về
thiết kế tại trung tâm một thành phố ở Mỹ, sẽ được học cách
phát hiện một nụ cười giả dối ở bất cứ đâu trên trái đất này.
Nhưng chúng ta phải bắt đầu cuộc hành trình từ chính hoạt
động của bộ não để khám phá xem nó hoạt động ra sao trước
khi học cách vận hành nó. Chính vì vậy, chúng ta sẽ bắt đầu tại
Viện sức khỏe Tâm thần Quốc gia ở Bethesda, Maryland, nơi
tôi được các bác sĩ chụp não bằng sóng điện từ.

PHẦN I.
THỜI ĐẠI NHẬN THỨC

1. SỰ TRỖI DẬY CỦA BÁN CẦU NÃO PHẢI

Việc đầu tiên người ta làm là gắn những điện cực lên các đầu
ngón tay để kiểm tra mức độ ra mồ hôi của tôi. Nếu tôi có ý
định gian lận, mồ hôi sẽ toát ra. Sau đó, họ để tôi nằm trên một
chiếc cáng bọc trong thứ giấy nhăn màu xanh, loại giấy trải
bên dưới khi bạn phải nằm trên bàn khám bệnh. Tôi nằm thư
giãn, phần phía sau đầu thả lỏng, tựa vào một khoảng lõm của
chiếc cáng. Trước mặt tôi, họ đu đưa một chiếc mặt nạ, tương
tự loại dùng để bịt mặt Hannibal Lecter . Tôi oằn mình. Thật là
một sai lầm tệ hại. Một kỹ thuật viên với tay lấy cuộn băng
dính dầy cộm. “Anh không được cử động,” cô ta nói, “Chúng
tôi sẽ phải cố định đầu của anh.”
Bên ngoài tòa nhà chính phủ khổng lồ này, cơn mưa
tháng 5 vẫn rơi nhẹ. Bên trong – ngay chính giữa một căn
phòng lạnh lẽo dưới tầng hầm – tôi sắp được các bác sĩ chụp
não.
Sống với bộ não của mình 40 năm nay, nhưng tôi chưa
bao giờ thật sự thấy nó. Tôi từng được xem những bức vẽ và
hình ảnh bộ não của người khác. Nhưng tôi không hề có ý
niệm gì về việc bộ não mình trông ra sao và hoạt động thế nào.
Đây chính là cơ hội của tôi.
Trong suốt một thời gian dài, tôi luôn tự hỏi cuộc sống
của chúng ta sẽ đi theo hướng nào trong thời đại tự động hóa
và hỗn loạn này. Tôi bắt đầu giả thiết rằng mọi manh mối nằm
trong cách tổ chức bộ não con người. Vì vậy, tôi đã tình
nguyện tham gia nhóm đối chứng - các nhà nghiên cứu gọi là
“những tình nguyện viên khỏe mạnh” - cho một dự án nghiên
cứu tại Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia, ngoại ô
Washington, D.C. Công trình nghiên cứu đòi hỏi phải chụp
ảnh bộ não ở trạng thái nghỉ ngơi và làm việc, nghĩa là tôi sắp
nhìn thấy cơ quan đã điều khiển mình trong suốt bốn thập kỷ

qua – và có lẽ trong quá trình đó, sẽ mường tượng rõ hơn con
đường hướng tới tương lai của tất cả chúng ta.
Chiếc cáng tôi nằm nhô ra từ giữa chiếc máy GE Signa
3T, một trong những thiết bị có khả năng chụp ảnh cộng
hưởng từ hiện đại nhất thế giới. “Đứa con cưng” trị giá 2,5
triệu đô-la này sử dụng một từ trường rất mạnh để tạo ra
những hình ảnh chất lượng cao về thế giới bên trong cơ thể
con người. Nó là một thiết bị khổng lồ, chiều dài mỗi cạnh lên
tới gần 2,5 m và nặng hơn một tấn.
Ở giữa chiếc máy là một cánh cửa hình tròn, đường kính
khoảng 60 cm. Các kỹ thuật viên đẩy chiếc cáng trượt qua cửa
máy vào trong khoang rỗng có hình chiếc dạ dày. Tay tôi bị
ghìm chặt dọc theo thân người và mũi tôi chỉ cách đỉnh
khoang khoảng 5 cm. Tôi có cảm giác như mình đang nằm
trong một quả thủy lôi và không nhớ được gì cả.
Những tiếng Tick! Tick! Tick! vang lên, chiếc máy bắt
đầu hoạt động. Tick! Tick! Tick! Cảm giác như thể tôi đang
đội một chiếc mũ bảo hiểm và ai đó đang gõ mạnh lên trên
mũ. Sau đó, tôi nghe thấy một tiếng rung, ZZZHHH!, tiếp theo
là im lặng, rồi một tiếng rung nữa vang lên và chuỗi im lặng
lại tiếp tục kéo dài.
Sau nửa tiếng, người ta đã có bức ảnh bộ não của tôi. Tôi
thoáng thất vọng, trông nó khá giống với những bộ não tôi đã
nhìn thấy trong các sách giáo khoa. Chạy dọc theo não bộ là
một lằn ranh mờ thẳng đứng, chia não bộ thành hai phần gần
như bằng nhau. Đặc điểm này ấn tượng đến mức đó là điều
đầu tiên thu hút sự chú ý của một nhà thần kinh học khi ông
xem xét hình ảnh bộ não cực-kỳ-bình-thường của tôi. Ông nói:
“Hai bán cầu não 'hết sức cân đối.'” Có nghĩa là khối nặng 1
kg trong óc của tôi, cũng như khối 1 kg trong óc của bạn, được
chia thành hai phần có liên hệ với nhau. Một phần gọi là bán
cầu não trái và phần còn lại gọi là bán cầu não phải. Cả hai
bán cầu não trông có vẻ giống nhau nhưng lại rất khác nhau về

cấu tạo và chức năng, bước thí nghiệm tiếp theo của tôi sẽ giải
thích điều đó.
Việc chụp ảnh ban đầu về bộ não cũng giống như việc
ngồi làm mẫu để vẽ một bức chân dung. Tôi nằm tựa đầu trên
chiếc cáng, bộ não đã ở trạng thái sẵn sàng, và chiếc máy bắt
đầu ghi lại hình ảnh não. Ngoài kỹ thuật thu được nhiều ý
tưởng từ những hình ảnh về não khi chúng ta đang nằm im,
còn có một kỹ thuật hiện đại hơn - chụp cộng hưởng từ chức
năng (fMRI) - có thể thu được hình ảnh bộ não khi chúng ta
đang hoạt động. Các nhà nghiên cứu yêu cầu những người
tham gia thí nghiệm làm một vài việc khi nằm trong chiếc
máy: ngâm nga một giai điệu, lắng nghe một câu chuyện hài
hay giải một câu đố; sau đó, họ kiểm tra những bộ phận của
não, nơi máu đang lưu thông. Kết quả thu được là một bức
tranh có những điểm chấm có màu tại những vùng não đang
hoạt động ‒ giống như một bản đồ thời tiết thu được từ vệ tinh
cho thấy nơi các đám mây trong bộ não chúng ta dồn lại.
Phương pháp này đang tạo ra một cuộc cách mạng trong khoa
học và y học, giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về hàng loạt vấn
đề mà con người đã gặp phải ‒ từ chứng khó đọc của trẻ em
cho tới cơ chế của bệnh Alzheimer và cách ứng xử của các bậc
cha mẹ mỗi khi trẻ khóc.
Các kỹ thuật viên đẩy tôi trở vào trong một thiết bị công
nghệ cao có tên Pringles. Lần này, họ bố trí một chiếc máy kỳ
lạ, trông giống kính viễn vọng, cho phép tôi có thể nhìn thấy
một màn chiếu bên ngoài chiếc máy. Tay phải tôi cầm một con
chuột nối với máy tính. Các nhà nghiên cứu chuẩn bị cho não
tôi làm việc và điều này cũng đem đến cho tôi một phép ẩn dụ
có tác động lớn tới sự phát triển trong thế kỷ XXI.
Nhiệm vụ đầu tiên của tôi thật đơn giản. Họ chiếu một
bức hình đen trắng chụp khuôn mặt của một người phụ nữ dồn
tụ những cảm xúc cực độ (trông như thể vừa bị ngôi sao bóng
rổ Yao Ming dẫm vào chân, hay một anh chàng chợt nhớ mình
ra khỏi nhà mà không mặc quần dài). Sau đó, họ thay thế
gương mặt đó bằng hai bức hình của một người khác. Người ta

yêu cầu tôi sử dụng các nút trên con chuột, chỉ ra được bức
tranh nào có khuôn mặt diễn tả tâm trạng giống như khuôn
mặt ban đầu.
Ví dụ, các nhà nghiên cứu cho tôi quan sát khuôn mặt
này:

Sau đó, họ đổi bức ảnh và cho tôi xem hai gương mặt như
thế này:

Tôi nhấn chuột vào bức ảnh bên phải vì khuôn mặt đó
diễn tả cảm xúc giống với khuôn mặt ở bức ảnh ban đầu.
Nhiệm vụ này đơn giản đến mức nếu bạn không nhận ra
những biểu hiện của các khuôn mặt này, chắc chắn bộ não của
bạn có vấn đề!
Khi bài tập ghép các gương mặt kết thúc, chúng tôi
chuyển sang bài kiểm tra khác về nhận thức. Các nhà nghiên
cứu lần lượt chiếu cho tôi xem 48 bức ảnh màu. Tôi nhấp
chuột vào từng nút tương ứng để chỉ ra cảnh đó được chụp
trong nhà hay ngoài trời. Những bức ảnh này thuộc hai trường
phái. Một số bức trông kỳ quái và hỗn loạn, những bức khác
thì tầm thường và vô vị. Có bức chụp một tách cà phê đặt trên
bàn bếp, có bức chụp một vài người đang lăm lăm súng trong
tay, thậm chí có bức chụp một nhà vệ sinh ngập ngụa rác thải,
đèn bàn hỏng hay thuốc nổ.
Ví dụ, các nhà nghiên cứu đã chiếu cho tôi xem một bức
ảnh như sau:

Tôi nhấp chuột vào chiếc nút xác định cảnh tượng trên
diễn ra ở trong nhà. Nhiệm vụ này đòi hỏi sự tập trung, nhưng
tôi cũng không cảm thấy quá căng thẳng. Cảm giác về bài tập
này cũng tương tự bài tập tôi đã làm ở phần trước.
Tuy nhiên, những gì diễn ra trong não tôi lại chỉ ra một
điều khác. Những hình ảnh của bộ não xuất hiện trên màn hình
máy tính cho thấy, khi tôi quan sát những khuôn mặt dữ tợn,
bán cầu não phải của tôi bắt đầu hoạt động và kéo theo hoạt
động của các bộ phận khác trong nó. Khi tôi quan sát những
cảnh tượng hãi hùng, bộ não lại cần đến sự trợ giúp của bán
cầu não trái. Tất nhiên, mỗi phần của từng bán cầu não lại đảm
nhiệm một nhiệm vụ riêng. Tôi có cảm nhận giống nhau trong
cả hai bài kiểm tra. Nhưng chiếc máy fMRI đã chỉ ra rõ ràng
với hình ảnh những khuôn mặt, bán cầu não phải của tôi phản
ứng nhiều hơn bán cầu trái; và đối với những bức ảnh có
những kẻ cầm súng hay những tình huống tương tự, bán cầu
não trái của tôi lại hoạt động mạnh hơn.
Tại sao vậy?
Quan niệm về bán cầu não phải và trái

Bộ não của chúng ta thật phi thường. Một bộ não điển
hình được cấu tạo từ khoảng 100 tỷ tế bào, trong đó, mỗi tế
bào kết nối và trao đổi thông tin với khoảng 10 nghìn tế bào
khác. Chúng tạo thành một mạng lưới phức tạp gồm khoảng
một triệu tỷ liên kết, chi phối cách chúng ta nói chuyện, ăn
uống, thở hay di chuyển. James Watson, người đoạt giải Nobel
vì hỗ trợ khám phá ra DNA, miêu tả não người như “thứ phức
tạp nhất mà chúng ta phát hiện ra trong vũ trụ này”. (Trong khi
Woody Allen - đạo diễn phim, nhà văn, diễn viên, nghệ sĩ nhạc
Jazz, nhà soạn kịch nổi tiếng người Mỹ, gọi bộ não là “cơ
quan được yêu thích thứ hai của tôi”).
Tuy nhiên, mặc dù có cấu tạo rất phức tạp nhưng nhìn
tổng thể bên ngoài, bộ não lại khá cân đối và đơn giản. Từ lâu,
các nhà khoa học đã biết rằng một đường thẳng kiểu như
đường Mason-Dixon chia bộ não thành hai phần. Thật ngạc
nhiên, cho tới mãi gần đây, các minh chứng khoa học mới đặt
ra vấn đề não chúng ta gồm hai phần riêng biệt nhưng không
cân đối. Theo lý thuyết nói trên, bán cầu não trái là nửa quan
trọng giúp chúng ta có những đặc tính của loài người. Bán cầu
não phải là phần phụ - có người cho là dấu vết còn lại của giai
đoạn đầu phát triển. Bán cầu não trái có xu hướng lý trí, phân
tích và logic – tất cả những điều chúng ta kỳ vọng ở bộ não.
Bán cầu não phải có xu hướng “vô ngôn”, phi tuyến và bản
năng – một dấu tích do tự nhiên tạo ra nhằm mục tiêu phát
triển mà con người đã vượt qua từ lâu.
Ngay từ thời kỳ của Hippocrates, các bác sĩ đã tin rằng
bán cầu não trái, nửa cùng phía với nơi cư ngụ của trái tim, là
phần cốt yếu. Đến những năm 1800, các nhà khoa học bắt đầu
thu thập chứng cứ để bảo vệ cho quan điểm này. Những năm
1860, Paul Broca, nhà thần kinh học người Pháp, đã phát hiện
ra rằng một phần của bán cầu não trái kiểm soát khả năng sử
dụng ngôn ngữ của con người. Một thập kỷ sau, Carl Wernick,
nhà thần kinh học người Đức, có phát hiện tương tự về khả
năng hiểu ngôn ngữ của con người. Những khám phá này đã
giúp xây dựng nên một phép suy luận thuyết phục và thỏa
đáng. Ngôn ngữ là thứ phân biệt con người với loài vật. Ngôn

ngữ nằm ở bán cầu não trái, vì vậy, bán cầu não trái là phần
khiến chúng ta trở thành con người.
Quan điểm này đã chiếm ưu thế trong phần lớn thế kỷ sau
đó, cho tới khi một phát biểu ngắn của Giáo sư Roger W.
Sperry, Viện Công nghệ California Caltech, đã điều chỉnh lại
nhận thức của chúng ta về bộ não và về chính bản thân. Trong
những năm 1950, Sperry đã tiến hành nghiên cứu những bệnh
nhân bị chứng động kinh, cần phải cắt bỏ thể vân - một bó dày
gồm khoảng 300 triệu dây thần kinh kết nối hai bán cầu não.
Trong một chuỗi thí nghiệm trên các bệnh nhân “bị chia cắt
não bộ” này, ông phát hiện rằng những quan niệm trước đây
không hoàn toàn chính xác. Đúng là bộ não của chúng ta được
chia thành hai bán cầu, song, như ông nói: “Cái được coi là
đóng vai trò thứ yếu, phần phụ mà trước đây chúng ta thường
cho đó là nguyên nhân gây ra chứng mù chữ và chậm phát
triển trí tuệ, thậm chí một số tác giả không để tâm đến nó, trên
thực tế lại là bộ phận chiếm ưu thế của não khi nó phải thực
hiện những nhiệm vụ nhất định về tinh thần.” Nói cách khác,
bán cầu não phải không thua kém gì bán cầu não trái. Nó chỉ
mang một chức năng khác mà thôi! Sperry viết: “Dường như
có hai kiểu suy nghĩ được biểu hiện theo hai cách hoàn toàn
khác biệt ở bán cầu não trái và bán cầu não phải.” Bán cầu não
trái thiên về suy luận tuyến tính, phân tích, xử lý ngôn từ. Bán
cầu não phải thiên về tổng thể, nhận dạng mô hình, diễn giải
những cảm xúc và biểu hiện phi ngôn ngữ. Thật vậy, con
người mang trong mình hai kiểu tư duy.
Nghiên cứu này đã mang lại cho Sperry giải Nobel Y học
và vĩnh viễn làm thay đổi lĩnh vực tâm lý và thần kinh học.
Khi ông qua đời năm 1994, tạp chí New York Times đã tưởng
nhớ ông với tư cách người “lật đổ tư tưởng chính thống khi đó
cho rằng bán cầu não trái là phần vượt trội của bộ não”. Ông là
nhà khoa học hiếm hoi, nói như tờ Times, có “những cuộc thí
nghiệm đã đi vào đời sống cộng đồng”.
Tuy nhiên, Sperry cũng ít nhiều nhận được sự giúp đỡ
trong quá trình đưa ý tưởng từ phòng thí nghiệm vào cuộc

sống, tiêu biểu là Betty Edwards, huấn luyện viên nghệ thuật
của trường Đại học bang Califonia. Năm 1979, Edwards xuất
bản một tuyệt tác mang tên Drawing on the Right Side of the
Brain (Bức tranh về bán cầu não phải). Bà đã phủ nhận quan
niệm cho rằng nhiều người không có năng khiếu thẩm mỹ. Bà
nói: “Vẽ không phải là một công việc quá khó, vấn đề là cách
nhìn.” Và bí quyết để nhìn – nhìn đúng nghĩa – là chúng ta
phải dẹp đi lối suy nghĩ đang thống trị, cho rằng bán cầu não
trái “biết tất cả”, để bán cầu não phải có thể làm những điều
thần kỳ của nó. Dù có người kết tội Edwards đã quá đơn giản
hóa khoa học, nhưng cuốn sách của bà vẫn bán rất chạy và trở
thành thước đo chuẩn mực của nghệ thuật. (Chúng ta sẽ tìm
hiểu về các kỹ năng của bà trong Chương 6).
Nhờ nghiên cứu mở đường của Sperry, sự truyền bá ảnh
hưởng rộng rãi của Edwards và những tiến bộ của công nghệ
như chiếc máy chụp ảnh cộng hưởng từ chức năng fMRI, các
nhà nghiên cứu mới có điều kiện quan sát bộ não trong trạng
thái hoạt động, vai trò của bán cầu não phải giờ đây đã được
công nhận. Điều đó là sự thật và có ý nghĩa rất quan trọng. Nó
khiến chúng ta “trở thành con người”. Không có một nhà thần
kinh học nào đạt học vị tiến sĩ từng hoài nghi về điều này. Tuy
nhiên, bên ngoài phòng thí nghiệm và các bệnh viện về thần
kinh, vẫn còn tồn tại dai dẳng hai nhận thức sai lầm về bán cầu
não phải.
Nhận thức sai lầm
Hai nhận thức này đối lập nhau về tinh thần nhưng lại
giống nhau về sự ấu trĩ. Quan niệm thứ nhất coi bán cầu não
phải là vị cứu tinh; quan niệm còn lại thì cho rằng bán cầu não
phải là một kẻ phá hoại.
Những người ủng hộ quan niệm thứ nhất đã bỏ qua
những chứng cứ khoa học về bán cầu não phải và đấu tranh từ
tư tưởng mang tính hợp pháp đến tư tưởng của lòng sùng mộ.
Họ tin rằng bán cầu não phải là nơi lưu giữ mọi điều tốt đẹp,

đúng đắn và cao quý của con người. Như Robert Ornstein,
chuyên gia thần kinh học, đã viết trong cuốn The Right
Mind (Bán cầu não phải), một trong những cuốn sách hay về
chủ đề này:
Nhiều tác giả nổi tiếng đã khẳng định bán cầu não phải là
nhân tố chủ chốt để chúng ta mở rộng suy nghĩ, khắc phục
những tổn thương tâm lý, chữa bệnh tự kỷ và nhiều điều khác
nữa. Nó sẽ cứu vớt chúng ta. Nó là điểm tựa cho sự sáng tạo,
cho tâm hồn và thậm chí cho cả những ý tưởng vĩ đại.
Chao ôi! Trong nhiều năm qua, những người theo quan
điểm thứ nhất đã cố gắng thuyết phục chúng ta về những chức
năng cao cả của bán cầu não phải như khả năng nấu nướng, ăn
kiêng, đầu tư, tính toán, đi bộ và cưỡi ngựa mà không bao giờ
đề cập đến khả năng xử lý các con số, chiêm tinh hay biểu lộ
tình yêu của nó. Những khả năng này của não phải giúp những
đứa trẻ dần dần đạt được những kết quả đáng ghi nhận bằng
việc ăn sáng với ngũ cốc, chơi đùa với những hình khối và
xem các cuốn băng video. Những cuốn sách, những sản phẩm
và những cuộc hội thảo như vậy thường ẩn chứa một hoặc hai
ý nghĩa có giá trị, song, nhìn chung, chúng là sai lầm. Thậm
chí tồi tệ hơn, lối suy luận rườm rà và thiếu cơ sở ấy lại đang
làm tổn hại, hơn là gia tăng, sự hiểu biết của công chúng về
những triển vọng phi thường của bán cầu não phải.
Đáp lại một phần trào lưu những điều vô nghĩa xung
quanh bán cầu não phải, người ta đã đưa ra khuynh hướng đối
lập thứ hai. Quan điểm này miễn cưỡng thừa nhận khả năng
của bán cầu não phải nhưng tin rằng việc nhấn mạnh cái gọi là
“tư duy bằng bán cầu não phải” sẽ có nguy cơ phá hoại những
tiến bộ kinh tế và xã hội mà chúng ta đã đạt được khi vận dụng
quyền năng của tư duy logic vào cuộc sống. Tất cả hoạt động
của bán cầu não phải – diễn giải tình cảm, tìm ra câu trả lời
bằng trực giác hay tiếp nhận sự việc một cách tổng thể – đều
hết sức kỳ diệu. Nhưng nó chỉ là một mặt của trí thông minh
thật sự. Khả năng phân tích lý trí phân biệt chúng ta với loài
vật. Chúng ta là con người, hãy lắng nghe những phân tích của

mình. Đó là điều khiến chúng ta trở thành duy nhất. Trừ khả
năng phân tích, mọi khả năng còn lại ở động vật không hoàn
toàn khác chúng ta mà chỉ thua kém hơn. Và việc quá chú tâm
tới những nhân tố mang tính cảm xúc này sẽ dần dần khiến
con người trở nên trầm lặng, bức bối hơn. Trước khi qua đời,
Sperry đã nói: “Điều khiến xã hội hiện đại đi xuống chính là vì
nó vẫn còn coi thường bán cầu não phải.” Trong quan niệm
thứ hai, người ta vẫn có niềm tin dai dẳng rằng mặc dù bán cầu
não phải của chúng ta thật sự có giá trị, vì một lý do nào đó,
nó vẫn đóng vai trò thứ yếu.
Than ôi! Bán cầu não phải sẽ không bao giờ cứu rỗi hay
hủy hoại chúng ta. Sự thật là nó còn mang nhiều ý nghĩa khác.
Nhận thức chính xác về não bộ
Hai bán cầu não của chúng ta không hoạt động như
những chiếc công tắc điện bật-tắt, khi cái này hoạt động thì cái
kia ngừng lại. Cả hai bán cầu đều đóng một vai trò cụ thể
trong hầu hết mọi hoạt động của chúng ta. Như một cuốn sách
y học đã giải thích: “Chúng ta có thể nói mỗi vùng nhất định
của não sẽ hoạt động mạnh hơn so với các vùng khác khi
chúng thực hiện một chức năng tương ứng của mình. Nhưng
chúng ta không thể khẳng định những chức năng này bị giới
hạn trong những phạm vi cụ thể.” Tuy nhiên, các nhà thần
kinh học thống nhất rằng hai bán cầu não có những cách tiếp
cận đặc thù trong việc giúp chúng ta định hướng hoạt động,
hiểu biết về thế giới và phản ứng trước các tình huống.
(Những khác biệt này hóa ra lại đem đến những chỉ dẫn hữu
ích đối với việc định hình cá tính và phong cách sống của
chúng ta). Sau hơn ba thập kỷ con người nghiên cứu về các
bán cầu não, chúng ta có thể rút ra kết luận về bốn điểm khác
biệt như sau:
1. Bán cầu não trái điều khiển nửa bên phải, bán cầu não
phải điều khiển nửa bên trái của cơ thể

Hãy giơ cánh tay phải của bạn lên, giữ nguyên nó trên
không một cách nghiêm túc. Bán cầu não trái (hay chính xác
hơn là một vùng nào đó thuộc bán cầu não trái) của bạn đã
thực hiện việc đó. Bây giờ, nếu có thể, bạn hãy vung chân trái
lên. Một vùng nào đó trên bán cầu não phải của bạn đã hành
động. Bộ não của chúng ta chia vùng cơ thể để kiểm soát,
nghĩa là mỗi bán cầu não điều khiển một bên cơ thể đối diện.
Đó là lý do tại sao một cú đánh vào bên phải não bộ của một ai
đó sẽ khiến người đó gặp khó khăn khi chuyển động phần cơ
thể phía bên trái và ngược lại, một cú đánh vào bên trái não bộ
sẽ làm yếu đi chức năng của phần cơ thể bên phải. Vì hầu hết
mọi người đều thuận tay phải, điều đó có nghĩa đa phần con
người thực hiện các cử động quan trọng của mình như viết, ăn
hay di chuyển con chuột máy tính dưới sự điểu khiển của bán
cầu não trái.
Não hoạt động theo vùng cơ thể không chỉ diễn ra khi
chúng ta ký tên hay đá bóng mà ngay cả khi chúng ta cử động
đầu hay chớp mắt. Sau đây là một bài tập khác. Hãy từ từ quay
đầu sang bên trái. Một lần nữa, bán cầu não phía đối diện ‒
bán cầu não phải ‒ gần như kiểm soát cử động đó. Bây giờ
hãy từ từ quay đầu về bên phải. Lần này, đến lượt bán cầu não
trái điều khiển cử động của bạn. Và bây giờ, bạn hãy sử dụng
bất kỳ bán cầu não nào mà bạn thích để nghĩ ra một hoạt động
bao gồm hai cử động nêu trên ‒ tức là từ từ đưa mắt và đầu
của bạn từ trái sang phải. Lời gợi ý là: Bạn đang thực hiện việc
đó ngay lúc này! Trong ngôn ngữ phương Tây, việc đọc và
viết bắt đầu từ trái qua phải và vì vậy bán cầu não trái sẽ được
rèn luyện. Chữ viết, do người Hy Lạp phát minh khoảng năm
550 trước Công nguyên, đã giúp tăng cường ưu thế của bán
cầu não trái (ít nhất là đối với phương Tây) và tạo ra kiểu tư
duy mà Eric Havelock, nhà kinh điển học của Đại học
Harvard, gọi là “kiểu tư duy theo thứ tự chữ cái”. Vì vậy
không có gì đáng ngạc nhiên khi bán cầu não trái thống trị
cuộc sống của chúng ta. Nó là nửa duy nhất có khả năng viết
nên những luật lệ.

2. Bán cầu não trái mang tính nối tiếp, bán cầu não phải
mang tính đồng thời
Hãy xem xét một khía cạnh khác của lối t...